REKLAMA

Kujawy Zachodnie – ludzie i wydarzenia


Stanisław Feliks Przybyszewski

Data: 13 lutego 2012 autor: Janina Sikorska

Stanisław Feliks Przybyszewski (1968-1927) poeta, pisarz, dramaturg, eseista, publicysta, tłumacz literatury obcej. Używał pseudonimów Nemo i St.P. Urodził się 7 maja 1868 w Łojewie w powiecie inowrocławskim w rodzinie wiejskiego nauczyciela Kazimierza Józefa (4 marca 1825-18 stycznia 1906), w literaturze występującego pod drugim imieniem Józef, syna Michała i Marianny z Krajewskich oraz Doroty z Grąbczewskich (6 lutego 1842-12 lutego 1916), córki organisty z miejscowości Łążyn koło Torunia (brak bliższych danych o  jej rodzicach).

Według opinii matki Przybyszewski był dzieckiem najzdolniejszym i jego też  rodzice postanowili kształcić. Nauki pobierał początkowo w szkole w Sikorowie, w której zdobył podstawy języka niemieckiego. Później uczył go domowy nauczyciel Roman Żeromski, który przygotował go do gimnazjum. Przybyszewski rozpoczął naukę w gimnazjum w Toruniu 19 kwietnia 1881 r. Mieszkał na stancji u siostry swojej matki. Toruń opuścił po śmierci wuja (4 sierpnia 1884) i od sierpnia 1884 do lutego 1889 uczęszczał do gimnazjum w Wągrowcu mieszkając u przyrodniego brata Józefa. Na swoje utrzymanie zarabiał korepetycjami i lekcjami gry na pianinie, ucząc m.in. dwie córki żydowskiego kupca bławatnego Foerdera- Różę (została poźniej towarzyszką życia wielkopolskiego rzeźbiarza – Franciszka Flauma) i Martę. Maturę uzyskał w 1889 r. i w kwietniu tegoż roku rozpoczął studia w Berlinie. W sumie studiował 1 rok na politechnice w Charlottenburgu utrzymująć się ze stypendium TPN, następnie przez 3 lata studiował medycynę na uniwersytecie berlińskim skąd został relegowany po aresztowaniu w 1893 r. Studiów nigdy nie ukończył. Od czerwca 1892 do września 1983 był redaktorem socjaldemokratycznego tygodnika ?Gazeta Robotnicza?, ogłaszając na jego łamach szereg antyklerykalnych i antyniemieckich artykułów dotyczących Wielkopolski i Śląska. W 1891 r. związał się z międzynarodowym środowiskiem cyganerii artystycznej stając się w krótkim czasie jej duchowym przywódcą i teoretykiem. W tym samym czasie pod wpływem lektury F. Nietschego napisał pierwszy utwór Zur psychologie des Indywiduums. Chopin und Nietsche; niedługo potem powstała druga część tego cyklu Ola Hansson. Oba utwory ukazały się w Berlinie wiosną 1892 r.; ich opublikowanie wprowadziło Przybyszewskiego w środowisko europejskiej cyganerii spotykającej się w winiarni Zum Schwarzen Ferkel. Dzisiaj po tylu latach trudno rozszyfrować osobiste i intelektualne walory Przybyszewskiego, które zadecydowały o tym, że nazwano go ?genialnym Polakiem?. Na rozwój jego osobowości jako pisarza i dramaturga wpływ wywarli: niemiecki poeta modernistyczny Richard Dehmel, szwedzki dramatopisarz August Strindberg oraz głośmy malarz i grafik norweski Edward Munch, za pośrednictwem, którego poznał swoją przyszłą żonę-norweską pianistkę i poetkę Dagny Juel. Wspólnie z przyjaciółmi założył w 1894 r. pismo ?Pan?. W latach 1894-98 podróżował po Europie korzystając z gościny teściów Juelów w Kongsvinger w Norwegii, odwiedzając Sztokholm, Oslo i Kopenhagę. W 1896 r. został aresztowany w związku z samobójczą śmiercią Marty Foerder, która była jego studencką partnerką od 8 maja 1891 r. i z którą miał troje dzieci. W 1897 r. przebywał ponownie w Berlinie redagując ?Metaphysische Rundschau?. W 1898 r. odbył podróż do Hiszpanii na zaproszenie filozofa Wincentego Lutosławskiego. Przez kilka tygodni mieszkał wraz z żoną w Playa del Mera. Zwiedził Madryt i Toledo, gdzie zafascynowała go twórczość Francesco Goyi i El Greca. W drodze powrotnej zwiedził Paryż, gdzie poznał Zenona Przesmyckiego-Miriama, a za jego pośrednictwem Władysława Stanisława Reymonta, Jana Lorentowicza, Władysława Ślewińskiego. Na realizację podróży z Hiszpanii poprzez Paryż do Berlina otrzymał zapomogę od Ignacego Jana Paderewskiego, a w rok później uzyskał stypendium PAU ufundowane przez Henryka Sienkiewicza. We wrześniu 1898 r. powrócił do kraju i zamieszkał w Krakowie, gdzie redagował- wspólnie ze Stanisławem Wyspiańskim- tygodnik, a następnie dwutygodnik ?Życie? założony przez poetę Ludwika Szczepańskiego. W polskie środowisko literackie wszedł przebojem publikując w 1898 r. fragmenty poematu ?Nad morzem?- Epipsychidion poprzedzone bałwochwalczą wręcz przemową Kazimierza Przerwy- Tetmajera. W Krakowie spotkał się z entuzjastycznym przyjęciem ze strony młodzieży artystycznej i wkrótce zebrała się wokół niego grupa ludzi (Stanisław Sierosławski, Alfred Wysocki, Włodzimierz Perzyński, Tadeusz Żeleński-późniejszy Boy, Ludwik Janikowski), którą fascynował sposobem życia, twórczością, grą na fortepianie, umiejętnością prowadzenia dyskusji, ale i przewrotnością intelektualną oraz swoistym poczuciem humoru. ?Życie? stało się programowym pismem poświęconym wyłącznie sztuce i literaturze modernistycznej. W piśmie tym Przybyszewski zamieści dwa własne artykuły programowe: Confiteor i O ?nową? sztukę. Tutaj też ukazały się po raz pierwszy m.in. Hymny Jana Kasprowicza, dramaty Stanisława Wyspiańskiego oraz utwory modernistów francuskich, niemieckich, skandynawskich i czeskich.

W czerwcu 1898 r. Przybyszewski poznał we Lwowie najpierw malarkę Aniele Pająk, z którą nawiązał romans, a następnie Jadwigę z Gąsowskich Kasprowiczową, którą poślubił 11 kwietnia 1905 r. w Inowrocławiu. Niewątpliwie czerwiec 1899 r. był dla pisarza najtrudniejszym miesiącem, zdecydował o całym przyszłym życiu nie tylko jego, ale i osób z nim w jakiś sposób powiązanych. Aniela Pająk 1 października 1901 r. urodziła córkę Stanisławę. Burzliwy romans z Jadwigą Kasprowiczową przyczynił się do rozkładu dwóch małżeństw. Natomiast Dagny Przybyszewska od jesieni 1899 r. podróżująca po Europie najpierw z poetą Wincentym Brzozowskim, a następnie z młodym przyjacielem Władysławem Emerykiem zginęła tragicznie zamordowana w Tyflisie (Tbilisi – Gruzja) przez zakochanego w obojgu Przybyszewskich szaleńca (5 czerwca 1901). Po dokonaniu zabójstwa Emeryk popełnił samobójstwo.

W 1901 r. Przybyszewski zamieszkał w Warszawie, a w latach 1903-1904 podróżował po Rosji towarzysząc trupie aktorskiej wystawiającej jego dramaty. Był wtedy m.in. w Charkowie, Chersoniu, Petersburgu, Kijowie, Odessie i Kiszyniowie. Do kraju powrócił na początku 1905 r. mieszkając kolejno w Warszawie (marzec), Inowrocławiu (początek kwietnia), Toruniu (początek maja), Wągrowcu (koniec maja), Zakopanem (sierpień-październik) i ponownie w Toruniu (do 17 marca 1906 r.). W latach 1906-1919 na stałe zamieszkał w Monachium. Był to najlepszy pod względem finansowym okres w jego życiu. Stał się lukratywnym, znanym i podziwianym powieściopisarzem i dramaturgiem. Dużym zainteresowaniem cieszyły się jego odczyty, często przyjeżdżał do kraju na premiery dramatów, podróżował po Europie (Francja, Niemczy, Czechy, Słowacja, Austria). W 1916 i 1917 przebywał w Kościankach w województwie poznańskim u braci Jerzego i Witolda Hulewiczów, przygotowując program ?Zdroju? (współredagował pismo w latach 1917-18). Także w 1917 r. rozpoczął współpracę z Instytutem Wydawniczym ?Lektor?. W czerwcu 1919 r. powrócił do kraju i zamieszkał w Poznaniu w gmachu Dyrekcji Poczt i Telegrafów, gdzie pracował na stanowisku kierownika biura tłumaczeń. Do jego obowiązków należało spolszczanie terminów niemieckich używanych przez pocztę. Tłumaczenia te zostały zebrane w trzy zeszyty: Słownik terminologii pocztowej, Słownik terminologii telefonicznej i Regulamin wewnętrzny Dyrekcji Poczt i Telegrafów, które do września 1939 r. znajdowały się w Muzeum Poczty i Telekomunikacji w Warszawie. W dniu 30 września 1920 r. rozpoczął pracę w Dyrekcji PKP w Gdańsku, włączając się w organizację życia polskiego w Wolnym Mieście Gdańsku. Starał się m. in. o fundusze na budowę Domu Słowa Polskiego w Gdańsku, budowę pierwszego polskiego pancernika oraz gimnazjum polskiego, któremu przekazał cały swój księgozbiór wraz z cennymi sztychami m.in. Edwarda Muncha. W Gdańsku Mieszkał do 1924 r., tj. do czasu, kiedy powołany został do pracy w kancelarii cywilnej Prezydenta RP. Zamieszkał w Warszawie w Pałacu Pod Blachą.

W dniu 30 kwietnia 1927 r. Przybyszewski otrzymał order ?Polonia Restituta? 3 klasy czyli komandorski do zawieszenia na szyi na wąskiej wstędze. Dekret orderu podpisany przez doktora Jana Karola Kochanowskiego opiewa za wybitną twórczość literacką. W 1975 r. Anna Jarocka córka Jadwigi Przybyszewskiej i Jana Kasprowicza przekazała do muzeum kopię dekretu, który obecnie znajduje się na wystawie stałej. W inowrocławskim muzeum znajduje się jedyna w Polsce ekspozycja poświęcona Przybyszewskiemu, jest tutaj ponadto największe archiwum dotyczące jego życia i twórczości.

Przybyszewski zmarł w Jarontach na Kujawach 23 listopada 1927 r. pracując nad tomem  wspomnień Wśród swoich. Pochowany został zgodnie ze swoim życzeniem na cmentarzu w Górze – najpierw w grobowcu Znanieckich (u których zmarł), a w 1931 r. w grobowcu ufundowanym ze składek społeczeństwa m.in. nauczycieli i pocztowców.

 

Powyższy tekst stanowi fragment całego biogramu zamieszczonego w drugim zeszycie Inowrocławskiego Słownika Biograficznego, który ukazał się w 1994 r.

1 do “Stanisław Feliks Przybyszewski”

  1. Anka napisał(a):

    Młodopolski Szatan z powiatu inowrocławskiego :)
    Może wygłoszę herezję, ale marzy mi się „skomercjalizowanie” tej barwnej postaci, ucieleśnienie jej na dziś, na teraz…:)



Zostaw odpowiedź

 

  • O stronie

    Serwis KujawyZachodnie.pl to miejsce dla wszystkich, którzy kochają Kujawy i dla tych, którzy pojawili się tu przypadkiem. Piszemy o ludziach i wydarzeniach, które z jakiegoś powodu wpisały się w historię regionu lub mają znaczenie dla ludzi żyjących współcześnie. Zawsze staramy się, aby zamieszczane materiały były dawką pozytywnej energii do działania. Pisząc o rzeczach trudnych pokazujemy, w jaki sposób można sobie z nimi poradzić.

    Statystyka: Wpisów: 127, Komentarzy: 8

  • Reklama

  • Losowy film

    Oops, something went wrong.
  • Facebook Like Box



↑ Do góry